Gotycki zamek w sercu Kętrzyna to miejsce, które przeszło przez wszystko – od krzyżackich wojen z Litwinami, przez pożary i zniszczenia wojenne, aż po gruntowną odbudowę. Dziś mieści muzeum z ciekawą kolekcją sztuki dawnej i multimedialną opowieścią o historii miasta. Warto tu zajrzeć nie tylko dla samego zamku, ale też dla atmosfery średniowiecznego dziedzińca i zaskakująco bogatych zbiorów.

To nie był nigdy żaden wielki zamek komturski. Krzyżacy postawili go przed 1374 rokiem jako siedzibę prokuratora – urzędnika niższego szczebla, który pilnował okolicy przed najazdami Litwinów. Wcześniej stała tu drewniana strażnica, którą Litwini dwukrotnie spalili w latach czterdziestych XIV wieku. Murowany zamek miał być trwalszy.

Historia zapisana w cegle i kamieniu

Zamek powstał na planie kwadratu, początkowo z trzema skrzydłami otaczającymi dziedziniec. Od zachodu chronił go mur z bramą wjazdową. W reprezentacyjnym skrzydle północnym rezydował prokurator, tam też mieściła się kaplica i refektarz. Arsenał nie robił wrażenia – około 1410 roku znajdowało się tu zaledwie siedem dział na kule kamienne i trochę lekkiej broni. To był raczej ośrodek administracyjny niż potężna twierdza.

Na przełomie XIV i XV wieku dobudowano mur obronny z cylindrycznymi basztami w narożnikach. W zamku i przyległym folwarku działała cała infrastruktura: piekarnia, browar, młyn, słodownia, zbrojownia, więzienie. Było tu małe samowystarczalne miasteczko.

Podczas wojny trzynastoletniej w 1454 roku zbuntowani mieszczanie z cechu szewców utopili krzyżackiego prokuratora Wolfganga Sauera w stawie młyńskim. Po odbiciu zamku Krzyżacy zabronili szewcom zasiadania w radzie miejskiej – zakaz obowiązywał aż do czasów księcia Albrechta Hohenzollerna.

Po 1525 roku, gdy Prusy stały się księstwem świeckim, zamek przeszedł w ręce starosty. Przebudowano go w latach 1528-1529 i 1559-1566, dostosowując do nowych funkcji. Dobudowano wykusz obronny nad bramą, wykuto nowe wejście, część pomieszczeń zaadaptowano na mieszkania. Z czasem budowla traciła militarny charakter, stając się siedzibą urzędów.

Od pożaru do odbudowy

15 grudnia 1797 roku zamek strawił wielki pożar. W latach 1911-1912 miasto wykupiło budynek i przebudowało go na mieszkania oraz biura. Mieścił się tu urząd finansowy i lokal 3. Brygady Piechoty. Podczas II wojny światowej część piwnic przekształcono w schron przeciwlotniczy.

Pod koniec stycznia 1945 roku, gdy do miasta wkroczyły wojska radzieckie, zamek i większość starego miasta spłonęły. Przez lata stała tu ruina. Odbudowę przeprowadzono w latach 1964-1967 według rekonstrukcji przedwojennego architekta Konrada Steinbrechta. Przywrócono zamkowi gotycki wygląd – podwyższono dachy, dodano ostatnią kondygnację w skrzydle północnym z charakterystycznymi szczytami.

Od 1967 roku w zamku działa Muzeum im. Wojciecha Kętrzyńskiego – historyka walczącego z germanizacją Mazur, od którego miasto wzięło swoją powojenną nazwę. W 2018 roku rozpoczął się największy od pół wieku remont. Odbudowano ruiny baszty, południowego i wschodniego muru obronnego. Zamek oficjalnie oddano do użytku w lipcu 2020 roku.

Co zobaczysz w muzeum

Zbiory muzeum gromadzone są od 1946 roku i pochodzą z okolicznych pałaców, dworów i kościołów, które nie przetrwały wojny. Część przedmiotów trafiła tu z przedwojennego Heimatmuseum Rastenburg i Prussia Museum z Królewca. Na parterze znajdziesz salę portretową ze sztuką dawną – obrazy, rzeźby, elementy wyposażenia kościołów z XV-XIX wieku.

Największą atrakcją jest makieta multimedialna z projekcją wideomappingu, która opowiada historię miasta. Prezentacje odbywają się co pół godziny od 10:30 do 16:30. To świetny punkt startu przed zwiedzaniem – w kilkanaście minut dowiesz się, jak wyglądał Kętrzyn przez wieki.

Warto też zajrzeć do Baszty, która stoi około 200 metrów od zamku i należy do muzeum. Mieści się tam ekspozycja „W średniowiecznej kuchni” z krzyżackimi przepisami. We wtorki wstęp do baszty jest bezpłatny.

Jarmarki i koncerty na dziedzińcu

Latem zamkowy dziedziniec ożywa. Każdego roku odbywa się tu Średniowieczny Jarmark św. Jakuba – zjazd rycerzy, kupców i rzemieślników. Można zobaczyć pracę tkaczek, garncarzy, kowali i odlewników, spotkać powroźnika, spróbować dawnych regionalnych potraw. W scriptorium poznasz pracę średniowiecznego pisarza, a u mincerza wybijesz pamiątkową monetę.

W sezonie letnim działa też Letnia Scena Zamkowa – cykl koncertów organizowanych wspólnie przez muzeum i Miejską Bibliotekę Publiczną, która zajmuje skrzydło południowe zamku.

Najstarszy widok zamku pochodzi z mapy Kaspra Hennebergera z 1595 roku. Pierwszy szczegółowy opis sporządził dopiero na początku XVIII wieku Adam Huldreich Schaffer, rektor miejscowej szkoły i autor „Chronik von Rastenburg”.

Dla kogo to miejsce

Zamek sprawdzi się jako punkt programu podczas pobytu na Mazurach. Nie jest to wielka atrakcja na cały dzień, ale warto przeznaczyć tu 1,5-2 godziny. Rodziny z dziećmi docenią multimedialną makietę i opowieści o rycerzach, miłośnicy historii znajdą ciekawe eksponaty ze sztuki sakralnej. Jeśli trafisz na jarmark średniowieczny, zostaniesz dłużej.

Muzeum nie jest przytłaczające – ma akurat tyle sal, by nie znudzić się, ale nie zmęczyć. Kolekcja sztuki dawnej jest naprawdę solidna jak na małe prowincjonalne muzeum. Nie każdy wie, że w Kętrzynie można zobaczyć tak ciekawe XVI-wieczne malarstwo i rzeźbę.

Informacje praktyczne – ceny, godziny, dojazd

Godziny otwarcia: wtorek-niedziela 10:00-17:00 (ostatnie wejście 30 minut przed zamknięciem). Poniedziałki zamknięte. Muzeum jest również nieczynne w dni świąteczne.

Ceny biletów:

• Bilet normalny do zamku: 17 zł
• Bilet ulgowy do zamku: 12 zł
• Bilet łączony (zamek + baszta) normalny: 20 zł
• Bilet łączony (zamek + baszta) ulgowy: 15 zł
• Makieta multimedialna: w cenie biletu wstępu (prezentacje co pół godziny)
• Przewodnik dla grupy do 10 osób: 70 zł, 11-30 osób: 100 zł (wymaga rezerwacji z tygodniowym wyprzedzeniem)

Bezpłatne dni wstępu: Muzeum ma jeden dzień w miesiącu z bezpłatnym wstępem – zmienia się co miesiąc (raz wtorki, raz środy, raz czwartki). W te dni dostępna jest tylko wystawa stała, makieta multimedialna nie działa, nie można rezerwować przewodnika.

Dojazd: Zamek stoi w centrum Kętrzyna przy placu Zamkowym 1, tuż obok Bazyliki św. Jerzego. Z dworca PKP to około 10 minut spacerem. Dojazd samochodem z Giżycka zajmuje 30 minut, z Olsztyna około 50 minut, z Mrągowa 35 minut. W okolicy są płatne parkingi.

Po zwiedzaniu zamku warto przejść się do Bazyliki kolegiackiej św. Jerzego – najlepiej zachowanego kościoła obronnego na Mazurach z początku XV wieku. Przy wyjściu z zamku, po prawej stronie, działa Zajazd Pod Zamkiem, gdzie można spróbować lokalnych specjałów, w tym słynnych pączków z gęsiną.

Jeśli interesujesz się historią II wojny światowej, w odległości 8 km od Kętrzyna znajduje się Wilczy Szaniec – kwatera główna Hitlera. To dwie zupełnie różne atrakcje, ale da się je połączyć w jeden dzień zwiedzania.